Volkan nedir, nasıl oluşur?

Şekil olarak koniye benzeyen volkan veya diğer adıyla yanardağ, dünyanın katmanlarında yer alan magmaların yeryüzüne çıktığı, bir ağzı bulunan dağdır. Magma maddeleri, koni biçimindeki bu dağdan havaya doğru pürkürür.

Dünyanın birçok katmanı bulunmaktadır. Bu katmanların bazılarında radyoaktif elementler ayrışır ve bu da yüksek derecede ısı açığa çıkarır. Bu ısı oldukça yüksek derecededir. Derin katmanlarda yüksek basınç olduğu için, kayaçlar eriyemezler. Bu nedenle sıvı hale gelemezler. Bu kayaçlar, basınç ve ısıyla birlikte kızgın hale gelirler ve yeryüzünün dirençsiz noktalarından yukarı doğru çıkarlar.

Dünyanın yeryüzüne yakın katmanlarında basınç daha azdır. Bu nedenle kızgın kayaçlar yukarıya doğru çıkarken erimeye ve sıvı hale dönüşmeye başlar. Volkanik patlamaların ardından ortaya çıkan lavlar da işte bu sıvı hale gelen kayaçlardır. Lavlar, volkanik dağlardan yeryüzüne püskürtülür. Yeryüzüne çıkan lavlar, bilim insanları tarafından incelenmektedir. Çünkü, dünyanın katmanları hakkında çeşitli bilgiler elde edilebilir.

Dünyada çok fazla volkanik dağ bulunmaktadır. Yanardağların bulunduğu bölgeler, volkanik bölge olarak adlandırılır. Birçoğu yüzyıllar önce sönmüş olan bu dağlar, tehlikesizdir. Sönmüş volkanların yeniden aktif hale gelmesi de mümkündür. Bu da magmayla ilgili bir durumdur ve önceden tahmin edilemez. Ancak her an tekrar aktif hale gelmesi muhtemel yanardağlar için “uyuyan yanardağ” tanımlaması yapılır. Yazılı tarihte patladığı bilinen tüm yanardağlar, “uyuyan” olarak tanımlanır. Dünya üzerinde 700-800 kadar volkanik dağ halen aktiftir ve lav püskürtmeye devam eder. Ancak bu patlamalar her gün ve sık sık olmaz, çok nadir olarak yaşanır. Yaşandığında ise, volkanik bölge olarak adlandırılan yerler ciddi tehlike altındadır. Çünkü büyük bir basınç ve ısıyla yeryüzüne çıkan lavlar, yakıcı etkisi sebebiyle bölgedeki yaşam alanlarını tehdit etmektedir.

volkan nedirPasifik Çevresi Kuşağı, aktif yanardağların çok bulunduğu bölge olarak bilinir. Dünyada ikinci büyük yanardağ bölgesi ise Atlas Okyanusu çevresidir. Akdeniz Bölgesi de, volkanik bölgeler arasında yer alır. Bu bölgedeki yanardağlar, Akdeniz çevresinde bulunan kıvrımlı dağların iç bölgelerinde bulunur ve jeolojik yapıdan incelendiğinde, Akdeniz Bölgesinin özelliklerini taşımaktadır.

Yanardağlar yalnızca anakarada bulunmazlar. Deniz ve okyanus içinde de olabilirler. Bu tip yanardağların yalnızca tepeleri suyun yüzeyindedir. Karadaki volkanlar, koni şeklinde olurken, suyun altındaki volkanlar daha dik sütunlar halindedir. Yıllar içinde su yüzüne çıkarak yeni adacıklar halini alırlar. Buna örnek olarak Kanarya Adaları’ndaki Tenerife Adası’nda bulunan “Pice de Teide” yanardağı verilebilir. Bu volkanın zirve noktası deniz yüzeyinden 3.718 metre yüksekte, dibiyse su yüzeyinden 3000 metre aşağıdadır. Toplam yüksekliği ise, anakarada bulunan volkanlardan oldukça fazladır.

Yanardağ etkinlikleri genellikle depremler, sıcak su kaynakları, çamur kazanları ve kaynaçlar gibi yer etkinlikleriyle beraber görülürler. Püskürmelerden önce genellikle düşük şiddette depremler görülür. Volkanik dağlar, aktif hale geçtiklerinde, yeryüzüne kızgın lavlar iner ve karada büyük etkilere sebep olur. Bununla birlikte, havaya da kül ve toz bulutları dağılır. Bu kül bulutları çok şiddetli olur ve hava yolu ulaşımını olumsuz yönde etkileyebilir.